Kontrola bioasekuracji – jak przygotować gospodarstwo na wizytę inspektora?
Kontrola bioasekuracji weryfikuje, czy w gospodarstwie jest przestrzegane prawo związane z ochroną zwierząt przed chorobami zakaźnymi, w tym ASF. Sama wizyta Inspekcji Weterynaryjnej nie jest właściwym momentem na rozpoczęcie sprawdzania, czy gospodarstwo spełnia określone wymagania. Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest regularna samoocena i bieżące uzupełnianie wszelkich braków.
Podstawowe wymagania dotyczące środków zwalczania afrykańskiego pomoru świń (ASF) określa rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 marca 2026 r. Akt wszedł w życie 18 marca 2026 r. i określa m.in. zasady dotyczące zabezpieczenia budynków, dezynfekcji, prowadzenia rejestrów, higieny osób mających kontakt ze świniami oraz czyszczenia i odkażania sprzętu. Z jego treścią możesz zapoznać się na stronie rządowej: https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/344/ogl
Uwaga! Nasz poradnik ma charakter praktyczny i nie zastępuje znajomości aktualnych przepisów prawa ani indywidualnych zaleceń powiatowego lekarza weterynarii. Wymagania zależą od wielu czynników, w tym m.in. od lokalizacji gospodarstwa, rodzaju prowadzonej działalności oraz aktualnej sytuacji epizootycznej.
Od czego zacząć przygotowanie gospodarstwa do kontroli bioasekuracji?
Pierwszym krokiem powinien być przegląd gospodarstwa pod kątem wszystkich dróg, którymi można wnieść lub przenieść czynnik zakaźny na teren chlewni. Warto sprawdzić:
- wjazd na gospodarstwo,
- wejście na jego teren,
- budynki gospodarcze,
- magazyny pasz i ściółki,
- wejście do chlewni,
- pomieszczenia, w których utrzymywane są świnie.
Na każdym etapie należy przeanalizować: kto może tędy przejść lub przejechać, co może zostać wniesione oraz w jaki sposób dany obszar jest czyszczony i dezynfekowany?
Takie podejście jest znacznie skuteczniejsze niż sprawdzanie pojedynczych elementów, np. samej maty dezynfekcyjnej.
1. Sprawdź zabezpieczenie budynków przed innymi zwierzętami
Jednym z podstawowych wymagań jest zabezpieczenie budynku, w którym utrzymywane są świnie, przed dostępem zwierząt dzikich i domowych. Świnie należy utrzymywać w odrębnych, zamkniętych pomieszczeniach przeznaczonych wyłącznie dla nich. Co ważne, muszą mieć oddzielne wejścia i bez dostępu do pomieszczeń, w których utrzymywane są inne zwierzęta kopytne.
Przed kontrolą dobrze jest sprawdzić stan drzwi, bram, okien i innych potencjalnych miejsc dostępu zwierząt. Szczególną uwagę należy zwrócić na uszkodzenia, przez które do budynku mogą przedostać się zwierzęta dzikie lub domowe.
Nie należy ograniczać kontroli wyłącznie do chlewni. Zabezpieczenia powinny obejmować również miejsca, w których przechowywana jest pasza i ściółka.
2. Sprawdź wejścia do chlewni i system dezynfekcji
Aktualne przepisy wymagają stosowania przed wejściami do pomieszczeń (gdzie utrzymywane są świnie) oraz przed wyjściami z nich urządzeń zapewniających skuteczną dezynfekcję albo mat dezynfekcyjnych utrzymywanych w stanie zapewniającym skuteczność działania środka dezynfekcyjnego. W przypadku mat ich szerokość nie powinna być mniejsza niż szerokość wejścia lub wyjścia, a długość powinna wynosić co najmniej 1 metr. Najpopularniejsze wymiary to 100 x 90 x 4 cm, 100 x 100 x 4 cm, 120 x 100 x 4 cm.
Przed kontrolą należy sprawdzić przede wszystkim, czy mata znajduje się we właściwym miejscu, ma odpowiednie wymiary, czy utrzymujesz ją w stanie zapewniającym skuteczność środka dezynfekcyjnego oraz czy sposób jej użytkowania odpowiada przyjętym zasadom bioasekuracji.
Główny Inspektorat Weterynarii (GIW) wskazuje również na konieczność stosowania podstawowych zasad higieny, w tym mycia i odkażania rąk oraz oczyszczania i odkażania obuwia.
3. Nie myl mycia z dezynfekcją!
To ważne rozróżnienie, szczególnie podczas przygotowywania gospodarstwa do kontroli.
Mycie usuwa zabrudzenia i materię organiczną. Dezynfekcja ma na celu unieszkodliwienie drobnoustrojów przy zastosowaniu odpowiedniego środka i w warunkach zapewniających jego skuteczne działanie.
Przed dezynfekcją powierzchnie powinny zostać odpowiednio oczyszczone. W przypadku większych pomieszczeń lub intensywnego zabrudzenia pomocne mogą być myjki ciśnieniowe, w tym urządzenia z podgrzewaniem wody. Pozwalają one sprawnie usuwać zabrudzenia z powierzchni przed właściwym etapem dezynfekcji.
Dopiero po prawidłowym przygotowaniu powierzchni można przeprowadzić dezynfekcję zgodnie z instrukcją zastosowanego preparatu.
4. Sprawdź, czym i jak wykonywana jest dezynfekcja
Przepisy wymagają stosowania urządzeń zapewniających skuteczną dezynfekcję albo odpowiednio utrzymywanych mat dezynfekcyjnych.
W gospodarstwie warto więc sprawdzić:
- czy urządzenie jest odpowiednio dobrane do zakresu wykonywanych prac,
- czy jest sprawne,
- czy pozwala równomiernie nanosić preparat,
- czy przewody, dysze i inne elementy są w dobrym stanie,
- czy sprzęt jest po pracy odpowiednio czyszczony i przechowywany.
Agregat do dezynfekcji może być wykorzystywany do aplikacji preparatów na większych powierzchniach budynków, wyposażenia czy innych elementów infrastruktury gospodarstwa. W zależności od konstrukcji urządzenia i zastosowanego zestawu może również znaleźć zastosowanie przy innych pracach gospodarskich, np. myciu, bieleniu czy nanoszeniu wybranych preparatów.
Ważne jest jednak rozróżnienie funkcji sprzętu od wymagań prawnych: samo posiadanie agregatu nie oznacza automatycznego spełnienia wszystkich wymagań bioasekuracji. O skuteczności decyduje prawidłowe zastosowanie urządzenia, odpowiednie przygotowanie powierzchni, właściwy preparat oraz przestrzeganie jego instrukcji stosowania.
5. Zadbaj o czyszczenie i dezynfekcję narzędzi
Aktualne rozporządzenie nakłada obowiązek bieżącego oczyszczania i odkażania narzędzi oraz sprzętu wykorzystywanych do obsługi świń.
Przed kontrolą warto więc sprawdzić, czy narzędzia używane przy zwierzętach mają określone miejsce przechowywania i czy procedura jasno określa sposób ich czyszczenia.
Dotyczy to również sprzętu, który może być używany w więcej niż jednym miejscu. Jednym z celów bioasekuracji jest ograniczenie możliwości przenoszenia materiału zakaźnego pomiędzy poszczególnymi częściami gospodarstwa.
6. Sprawdź odzież i obuwie osób pracujących przy świniach
Osoby wykonujące czynności związane z obsługą świń powinny używać odzieży ochronnej i obuwia ochronnego przeznaczonych wyłącznie do wykonywania tych czynności. Przed wejściem do pomieszczeń należy również stosować środki higieny niezbędne do ograniczenia ryzyka rozprzestrzeniania ASF, w tym myć i odkażać ręce oraz oczyszczać i odkażać obuwie.
Przygotowując gospodarstwo do kontroli, warto sprawdzić więc nie tylko dostępność odzieży i obuwia, ale również sposób organizacji wejścia do chlewni.
Takie szczegóły mają znaczenie, ponieważ bioasekuracja jest przede wszystkim systemem codziennych procedur.
7. Sprawdź rejestry i dokumentację
Rozporządzenie z 12 marca 2026 r. wymaga m.in. prowadzenia rejestru środków transportu do przewozu świń, paszy lub produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego wjeżdżających na teren zakładu oraz rejestru wejść osób do pomieszczeń, w których utrzymywane są świnie. Wymagany jest również bieżąco aktualizowany rejestr osób wykonujących czynności związane z obsługą świń.
Należy również prowadzić i aktualizować spis posiadanych świń z podziałem na wskazane w przepisach grupy.
GIW udostępnia hodowcom przykładowe wzory dokumentacji, m.in. dokumentację przeglądu budynków, rejestr wejść do budynków utrzymywania świń oraz rejestr środków transportu. GIW zaznacza przy tym, że są to materiały pomocnicze i przykładowe wzory, a nie formularze, które muszą być prowadzone dokładnie w takiej postaci.
Dlatego przed kontrolą warto porównać prowadzoną dokumentację z aktualnymi wymaganiami i upewnić się, że jest kompletna oraz na bieżąco aktualizowana.
Materiały pomocnicze dla hodowców świń dostępne są na stronie rządowej: https://wetgiw.gov.pl/nadzor-weterynaryjny/materialy-pomocnicze-dla-hodowcow-swin
8. Sprawdź osoby mające dostęp do gospodarstwa
Aktualne przepisy ograniczają dostęp osób postronnych do budynków, w których utrzymywane są świnie. Jednocześnie określają zasady dotyczące osób wykonujących czynności związane z obsługą zwierząt.
Dotyczy to nie tylko pracowników, ale również osób wykonujących naprawy, serwisujących urządzenia czy realizujących inne prace na terenie gospodarstwa.
Dobra praktyka polega na wcześniejszym ustaleniu procedury wejścia takich osób oraz ograniczeniu ich kontaktu z obszarami, w których utrzymywane są świnie, do niezbędnego minimum.
9. Sprawdź transport i wjazdy na teren gospodarstwa
Pojazdy są jednym z elementów, które należy uwzględnić w systemie bioasekuracji. Rozporządzenie wymaga prowadzenia rejestru środków transportu do przewozu świń, paszy lub produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego wjeżdżających na teren zakładu.
Przed kontrolą warto przeanalizować:
kto wjeżdża na teren gospodarstwa, po co, dokąd jedzie i jakie procedury obowiązują przed wjazdem oraz po jego zakończeniu.
Znaczenie ma też stan miejsc przeznaczonych do dezynfekcji pojazdów. Na obszarach objętych ograniczeniami I, II i III przepisy przewidują stosowanie urządzeń zapewniających skuteczną dezynfekcję, niecek lub mat dezynfekcyjnych odpowiednio przed wjazdami i wyjazdami z zakładu.
10. Sprawdź zabezpieczenie paszy i ściółki
Bioasekuracja obejmuje również sposób przechowywania materiałów, które mają kontakt ze zwierzętami.
Aktualne przepisy wymagają karmienia świń paszą zabezpieczoną przed dostępem zwierząt dzikich i domowych. W określonych obszarach obowiązują także szczegółowe zasady dotyczące wykorzystania zielonki, ziarna i słomy pochodzących z obszarów objętych ograniczeniami.
Dlatego podczas samooceny warto sprawdzić, czy magazyny paszy i ściółki są odpowiednio zabezpieczone oraz, czy materiały przechowuje się zgodnie z obowiązującymi wymaganiami.
11. Nie zapominaj o deratyzacji
Gryzonie mogą stanowić element łańcucha przenoszenia czynników zakaźnych, dlatego ich zwalczanie jest jednym z wymagań wskazanych w aktualnych przepisach dotyczących utrzymywania świń.
Przed kontrolą warto sprawdzić nie tylko obecność urządzeń lub środków stosowanych do zwalczania gryzoni, ale również sposób prowadzenia całego procesu.
Szczelność budynków, zabezpieczenie paszy i ściółki oraz utrzymywanie porządku wokół budynków powinny uzupełniać działania deratyzacyjne.
12. Przygotuj procedury, a nie tylko wyposażenie
Można posiadać maty dezynfekcyjne, agregat do dezynfekcji, myjkę ciśnieniową, odzież ochronną i odpowiednie preparaty, a mimo to system bioasekuracji może być nieskuteczny, jeśli nie wiadomo kiedy, czym, gdzie i w jaki sposób wykonywane są poszczególne czynności.
Przed kontrolą warto przejść przez gospodarstwo razem z osobami, które na co dzień pracują przy świniach.
Wszystko po to, aby sprawdzić:
- którędy wchodzi się do chlewni,
- gdzie zmienia się odzież i obuwie,
- gdzie myje się ręce,
- gdzie dezynfekuje się obuwie,
- jak czyszczony jest sprzęt,
- jak przebiega dezynfekcja pomieszczeń,
- jak obsługiwane są pojazdy,
- gdzie rejestrowane są wejścia i transport,
- kto może wejść do budynków,
- gdzie przechowywana jest pasza i ściółka.
Jeżeli procedura jest jasna dla każdego pracownika, ryzyko przypadkowego pominięcia któregoś z etapów jest znacznie mniejsze.
Jakie wyposażenie może pomóc w utrzymaniu bioasekuracji?
Posiadany sprzęt powinien odpowiadać rzeczywistym potrzebom gospodarstwa i być częścią określonego procesu.
W zależności od zakresu prowadzonych prac przydatne mogą być:
Agregaty do dezynfekcji – do aplikacji odpowiednich preparatów na powierzchnie i elementy infrastruktury, zgodnie z instrukcją producenta danego środka dezynfekcyjnego.
Agregaty są urządzeniami wielofunkcyjnymi i w zależności od konstrukcji oraz zastosowanego wyposażenia używa się ich również do innych prac gospodarskich, takich jak bielenie. Więcej o możliwościach ich zastosowania w gospodarstwie przeczytasz w opisach produktów na stronie agrekom.pl.
W przypadku urządzeń natryskowych szczególnie ważne jest dobranie parametrów do rodzaju preparatu i sposobu jego aplikacji.
Myjki ciśnieniowe, również z podgrzewaniem wody – przede wszystkim do skutecznego oczyszczania powierzchni przed właściwą dezynfekcją. W przypadku większych gospodarstw możliwość sprawnego usuwania zabrudzeń może znacząco ułatwić przygotowanie pomieszczeń do kolejnego etapu.
Maty i wyposażenie do dezynfekcji – stosowane w miejscach wymagających zabezpieczenia wejść, wyjść, wjazdów lub wyjazdów zgodnie z aktualnymi wymaganiami.
Podsumowując, najlepszym sposobem przygotowania do kontroli jest regularne przeprowadzanie własnego przeglądu gospodarstwa. Pozwala to wcześniej zauważyć braki i poprawić procedury, zanim pojawi się potrzeba wykazania ich prawidłowego stosowania.
Oficjalne źródła informacji
Przy przygotowywaniu gospodarstwa do kontroli warto korzystać przede wszystkim z aktualnych dokumentów administracji weterynaryjnej.
Pomocne będą strony rządowe:
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 12 marca 2026 r. w sprawie środków zwalczania afrykańskiego pomoru świń – Dz.U. 2026 poz. 344: https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/344/ogl
Główny Inspektorat Weterynarii – materiały pomocnicze dla hodowców świń: https://wetgiw.gov.pl/nadzor-weterynaryjny/materialy-pomocnicze-dla-hodowcow-swin
Główny Inspektorat Weterynarii – zasady ochrony świń przed ASF: https://www.wetgiw.gov.pl/nadzor-weterynaryjny/prewencja—jak-ochronic-swinie-przed-asf
W przypadku wątpliwości dotyczących interpretacji wymagań dla konkretnego gospodarstwa należy kierować się aktualnymi przepisami oraz zaleceniami właściwego powiatowego lekarza weterynarii.
